Қаныкей мазары

Киелі обьекті

XIХ ғ.

Қорғалжын ауданы, Өркендеу а, солт. қарай 4,5 км

Географиялық координаттары: 50.623881, 69.865426

Қаныкей мазары – XVII ғасырға жататын сәулет ескерткішіболып саналады. Ол Қорғалжын ауданының Өркендеу ауылы маңындағы қазақтың көне қорымы аумағында орналасқан. Ескерткіш дәстүрлі қазақ жерлеу-мемориалдық сәулет өнерінің көрнекті үлгілерінің бірі болып табылады және дала сәулет өнерінің бүгінгі күнге дейін сақталған тарихи-мәдени мұра нысандарының қатарына жатады.

Мазардың «Қаныкей» атауына байланысты халық арасында сақталған аңыз бар. Ел аузындағы деректер бойынша бұл оқиға XVII–XVIII ғасырлардағы қазақ-жоңғар соғыстары кезеңіне жатады. Сол уақытта қазіргі Қорғалжын өңірі қазақтар мен жоңғарлар арасындағы шекаралық аймақ болып, мұнда екі жақтың әскери қақтығыстары жиі орын алған.

Аңыз бойынша, жорықтардың біріне қазақ ханының он бес жасар қызы Қаныкей қатысқан. Оның жанында садақ атуды жетік меңгерген қырық қыздан құралған жасақ болған. Ел аузындағы әңгімелерге қарағанда, бұл қыздар шайқас кезінде жауға қарсы ерлікпен соғысып, қазақ жасақтарына елеулі көмек көрсеткен.

Қыздар жасағын жою мақсатында жоңғар ханы арнайы таңдаулы сарбаздарын аттандырады. Жау санының басымдығына қарамастан, қыздар жанқиярлықпен шайқасады. Ұрыс барысында Қаныкейдің аты ауыр жараланып, мерт болады. Атсыз қалған Қаныкей шайқасын тоқтатпай, жау жебелерінен қаза табады. Көп ұзамай қазақ жасақтары жау әскерін талқандап, аңыз бойынша, туған жері үшін жанын қиған батыр ретінде Қаныкейді әскери құрметпен жерлейді. Оның қабірінің үстіне қызыл күйдірілген кірпіштен мазар тұрғызылған.

Мазардың атауына қатысты ел арасында тағы бір аңыз кең тараған. Бұл аңыз бойынша, мазар жергілікті бай Өтекараның ұлы Байбектің есімімен байланыстырылады. Жалғыз ұлы қайтыс болғаннан кейін Өтекара оны Қаныкей жерленген орынның маңына жерлеп, қабірінің үстіне Бекболат атты шеберге мазар салдырған. Уақыт өте келе Қаныкей туралы аңыз халық жадында кеңінен сақталып, кесене «Қаныкей мазары» деген атаумен белгілі болған.

Қаныкей мазары дәстүрлі қазақ мемориалдық сәулет өнерінің үлгісі болып табылады. Құрылыс шикі кірпіштен тұрғызылған және негізгі жерлеу бөлмесі мен кіреберіс бөліктен тұрады. Негізгі бөлме күмбезбен жабылған. Ішкі кеңістігінде XVII–XVIII ғасырлардағы Орталық Қазақстанның діни-мемориалдық құрылыстарына тән қабырға қуыстары (ниша) сақталған.

Ескерткіш бірнеше рет ғылыми тұрғыдан зерттелген. 1979 жылы Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің мамандары зерттеді. 2006 жылы «Қазреставрация» республикалық мемлекеттік кәсіпорнының мамандары қайта зерттеу жұмыстарын жүргізіп, ескерткіштің сәулеттік ерекшеліктері мен техникалық жай-күйін тіркеді.

Бүгінде Қаныкей мазары тарихи, сәулеттік және мемориалдық құндылығы жоғары тарих және мәдениет ескерткіші болып саналады. Оның атауының шығуына қатысты түрлі халық аңыздарының болуына қарамастан, бұл мазар Ақмола облысының маңызды тарихи-мәдени мұра нысандарының бірі ретінде қазақ даласының қаһармандық тарихын, дәстүрлі сәулет өнерін және өңірдің бай ауызша тарихи мұрасын бүгінгі ұрпаққа жеткізіп келеді.