Уәли хан кесенесі

Киелі объекті

XVIII ғасыр

Зеренді  ауданы, Қазақстан а.

Географиялық координаттары: 53.285681, 69.664154

Уәли ханның жерленген орны – Ақмола облысының тарихи-мәдени және киелі объектілерініңішіндегі аса маңызды орындардың бірі. Ол Қазақ хандығының Орта жүзінің соңғы жалпыға танылған хандарының бірі болған Уәли ханның өмірі мен қызметімен тығыз байланысты болып келеді.

Уәли хан (1741–1821) – ұлы Абылай ханның екінші жары Сайман ханымнан туған тұңғыш ұлы. Ол жастайынан Қазақ хандығының қоғамдық-саяси өміріне белсене араласып, Көкшетау өңіріндегі арғын руларының жасақтарын басқарған. Әкесінің тапсырмасымен көршілес мемлекеттердің өкілдерімен жүргізілген дипломатиялық келіссөздерге қатысып, елдің сыртқы саяси байланыстарын нығайтуға өз үлесін қосты.

Уәли хан 1769 жылы Қазақ хандығының Қытайға барған елшілігін басқарды. Бұл оның жоғары саяси беделге ие болғанын әрі Абылай ханның ерекше сеніміне ие болғанын көрсетеді. Абылай хан қайтыс болғаннан кейін, 1781 жылы Орта жүз өкілдерінің құрылтайында Уәли хан болып сайланды. Әкесінің өсиеті мен халық құрылтайының шешіміне сәйкес, ол хандық биліктің заңды мұрагері атанды.

Уәли ханның билік құрған кезеңі Орталық Азияда Ресей империясы мен Цинь империясының ықпалы күшейген күрделі тарихи кезеңге тұспа-тұс келді. Ол Абылай ханның саяси бағытын жалғастыра отырып, қазақ жерлерінің бірлігін сақтауға, дәстүрлі басқару жүйесін қолдауға және көрші мемлекеттермен қарым-қатынаста дипломатия мен келіссөздер арқылы тепе-теңдікті қамтамасыз етуге ұмтылды. Сыртқы ықпалдың біртіндеп күшеюіне қарамастан, Уәли хан Орта жүз қазақ руларының едәуір бөлігінің мойындаған беделді билеушісі болып қала берді.

Уәли ханның негізгі ордасы Көкше-Бурабай өңірінде орналасса, екінші ордасы қазіргі Көкшетау маңындағы Сырымбет жерінде болған. Оның билік құрған құрған жылдары Орта жүз аумағы қазақ даласының маңызды саяси және экономикалық орталықтарының бірі болып қала берді.

Уәли ханның қызметі Қазақстан тарихында ерекше орын алады, өйткені оның саяси қызметі Ресей және Қытай архивтік құжаттарында кеңінен көрініс тапқан. Оның есімі Ресей империясының ресми хат-хабарларында, шекаралық әкімшілік құжаттарында және Цинь мемлекетінің деректерінде бірнеше мәрте аталады. Бұл оның халықаралық деңгейдегі жоғары беделін көрсетеді.

Уәли хан қайтыс болғаннан кейін оның Айғаным ханымнан туған ұлдары – Ғұбайдолла мен Шыңғыс Уәлихановтар әкесінің мұрагерлері болды. Кейін олар Көкшетау және Құсмұрын округтерінің аға сұлтандары қызметін атқарды. Уәли ханның немересі – қазақтың көрнекті ғалымы, этнографы, саяхатшысы және ағартушысы Шоқан Уәлиханов. Оның есімі қазақ ғылымы мен мәдениеті тарихында ерекше орын алады.

Уәли ханның жерленген орны қазіргі Қазақстан ауылының оңтүстік-шығысынан шамамен 2,3 шақырым жерде, Қарақалпақ қыратының маңында орналасқан. Бұл өңір көптеген ұрпақтар бойы халық жадында қасиетті орын ретінде сақталып келген. Жергілікті тұрғындар арасында «Хан сүйегі» деп аталатын төбе туралы аңыз тараған. ХХ ғасырдың алғашқы жартысында-ақ қариялар дәл осы жерде қазақ хандарының бірі жерленгенін айтып, ата-баба рухына Құран бағыштап, дұға оқу үшін арнайы келіп тұрған.

Ұзақ уақыт бойы бұл жердегі жерлеу орны туралы мәліметтер тек ауызша аңыздар арқылы сақталып, ғылыми тұрғыдан расталмаған еді. Алайда ХХ ғасырдың соңында көне қорым орнынан араб графикасымен жазылған құлпытас табылды. Жүргізілген ғылыми зерттеу және эпиграфикалық талдау нәтижесінде мамандар ондағы жазудың Абылай ханның үлкен ұлы әрі Орта жүздің соңғы жалпыға танылған ханы Уәли ханға қатысты екенін анықтады.

Табылған құлпытас ерекше тарихи құндылыққа ие. Зерттеулер көрсеткендей, 1903 жылы ханның шөбересі Сұлтанғазы Уәлиханов атақты бабасының қабіріне құлпытас орнатқан. Ондағы жазуда бұл жердің Уәли Абылайұлының мәңгілік мекені екендігі көрсетілген. Шығыстанушы мамандар жүргізген мәтіннің ғылыми оқылымы жерлеу орнының түпнұсқалығын дәлелдейтін маңызды айғақтардың біріне айналды. Осылайша «Хан сүйегі» төбесі туралы халық аңыздары ғылыми тұрғыдан өз дәлелін тапты.

Құлпытастың табылу тарихы халықтың тарихи жадын сақтаудың жарқын үлгісі болып табылады. Екі ғасырға жуық уақыт бойы ханның жерленген орны туралы мәліметтер ұрпақтан ұрпаққа ауызша беріліп келіп, кейін археологиялық және эпиграфикалық зерттеулер арқылы расталды.

Уәли ханның жерленген орны XVIII–XIX ғасырларда қазақ даласының саяси өміріндегі маңызды орталықтардың бірі болған тарихи Көкшетау өңірінде орналасқан. Дәл осы жерде Абылай хан мен оның ұрпақтарының ордалары орналасып, сұлтандар мен билердің жиындары өтіп, маңызды шешімдер қабылданған. Сондықтан Уәли ханның осы қасиетті өлкеде жерленуі тек мемориалдық мәнге ғана емес, терең тарихи-символдық маңызға да ие.

Кейбір қазақ билеушілері мен қолбасшыларының жерленген орындары жоғалып кеткен немесе нақты анықталмаған болса, Уәли ханның жерленген орны халық жадында сақталып қалды. Уәли хан тарихи Көкшетау өңірі аумағында жерленгені ғылыми тұрғыдан дәлелденген Орта жүз хандарының бірі болып саналады.

Уәли ханның қазіргі кесенесі 2008 жылы ханның туғанына 270 жыл толуына орай оның ұрпағы Сансызбай Түлкібайұлы Мұқитановтың бастамасымен тұрғызылды. Мемориалдық кешеннің жалпы аумағы 1920 шаршы метрді құрайды.

Кесененің сәулеттік композициясы қызыл кірпіштен салынған төртбұрышты құрылыс түрінде салынған. Бұрыштарында сары кірпіштен өрілген төрт бағана орналасқан, олардың төбесі жарты ай бейнесіндегі шағын күмбездермен аяқталады. Орталық бөлігі үлкен күмбезбен көмкерілген, ал құрылыстың жалпы биіктігі сегіз метрге жетеді. Сәулеттік шешім дәстүрлі исламдық мемориалдық сәулет өнерінің элементтері мен заманауи құрылыс технологияларын үйлестіреді.

2017 жылы қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасы аясында кесене аумағында кешенді қайта жаңғырту және абаттандыру жұмыстары жүргізілді. Жұмыстар барысында кесенеішіне граниттен жасалған саркофаг орнатылып, қорғау аймағының айналасына металл қоршаумен қоршалды.  Келушілер үшін демалыс орындары жабдықталып, орындықтар мен шатырларорнатылды, аумаққа брусчатка төселді. Атқарылған жұмыстардың едәуір бөлігі «Азия-Агрохим» ЖШС-нің демеушілік қаражаты есебінен жүзеге асырылды.

Бүгінде Уәли хан кесенесі Ақмола облысы мен Қазақстанның ең маңызды киелі объектілерініңбірі болып саналады. Уәли хан кесенесін тарихи-мәдени туризмнің өңірлік бағыттарына енгізілген және жыл сайын ұрпақтар, зерттеушілер, зияратшылар мен туристер тарапынан келушілерді қабылдайды.

Объектініңтарихи құндылығы оның мемориалдық маңызымен ғана емес, қазақ тарихындағы ең белгілі әулеттердің бірімен байланысымен де айқындалады. Уәли хан арқылы Абылай ханнан Шоқан Уәлихановқа дейінгі ұрпақтар сабақтастығы айқын көрініс табады. Осы тұрғыдан алғанда, оның жерленген жеріҚазақстанның саяси, мәдени және ғылыми тарихының өзара байланысын бейнелейтінұлттық жадының маңызды нысаны болып табылады.

Бүгінде Уәли хан кесенесі қазақ мемлекеттілігінің, тарихи сабақтастықтың және ұлттық мұраға деген құрметтің символы болып табылады. Ол қазақ хандарының халық бірлігін сақтаудағы, ел мүддесін қорғаудағы және көрші мемлекеттермен дипломатиялық қатынастарды дамытудағы маңызды рөлін еске салады. Мемориалдық кешен тарихи, ғылыми, мемориалдық және рухани тұрғыдан зор құндылыққа ие, әрі Қазақстан Республикасының тарих және мәдениет ескерткіштері қатарында лайықты орын алады.