Абылай ханның Қызыл ағашы

Киелі обьекті

Табиғи ландшафт (киелі объекті)

Бурабай ауданы

Бурабай к., Үлкен шабақты көлінің маңайы

Геграфиялық координаттары: 53°06'11.6"N 70°20'02.4"E

«Абылай ханның Қызыл ағашы» - қазақтың ұлы мемлекет қайраткері, даңқты қолбасшы Абылай ханның есімімен тығыз байланысты қасиетті орын болып саналады.

Тарихи аңыздар мен халық естеліктеріне сәйкес, Абылай ханның ордасы Көкше тауларының етегінде орналасқан кезеңде бұл аймақ қазақ даласын басқару үшін ерекше маңызға ие болған еді. Кейбіреулер бұл аймақ екі негізгі бөлікке – Үлкен және кіші алаңға бөлінген деп санайды. Кейбір дереккөздерге сәйкес, Көкше тауларының арғы жағында орналасқан Үлкен Алаң ханның резиденциясы болған деген болжам бар.

Аңыз бойынша, мұнда ағаш үйлер болған, сондай-ақ тас ғимараттардың іздері табылған деп есептеледі, бұл бекініс хан қонысының немесе әкімшілік орталығының болуы мүмкін екенін көрсетеді.

«Қызыл Ағаш» атауының шығу тегіне де түсініктеме бар. Бір теория бойынша, ханның қызыл ағаштан салынған резиденциясы Үлкен алаң аумағында орналасқан болуы мүмкін. Мұндай ағаш құрылымдардың болуы халық жадында сақталған «Абылай ханның резиденциясы» атауының пайда болуына себеп  болуы мүмкін.

Дәл археологиялық дәлелдер қосымша зерттеуді қажет етсе де, мұндай аңыздардың болуы бұл аумақтың аймақтың тарихи және мәдени мұрасындағы ерекше маңыздылығын көрсетеді.

Абылай хан - 18 ғасырдағы Қазақстан тарихындағы маңызды тұлғалардың бірі. Ол сыртқы қауіптердің қиын кезеңінде қазақ мемлекеттілігін нығайтуда, үш жүзді біріктіруде және елдің ішкі тұрақтылығын қамтамасыз етуде шешуші рөл атқарды. Оның үкіметі көреген дипломатиясымен ерекшеленді: ол Ресей империясымен және Цин Қытайымен теңгерімді қарым-қатынас орнатты, қазақ жерлерінің аумақтық тұтастығы мен саяси тәуелсіздігін сақтауға ұмтылды.

Абылай хан сонымен қатар бірліктің, даналықтың және ұлттық қадір-қасиеттің символына айналды. Оның саясаты орталықтандырылған билікті нығайтуға, дипломатиялық байланыстарды дамытуға және қазақ халқының мәдени бірегейлігін сақтауға ықпал етті.

Бүгінде «Абылай ханның қызыл ағашы» халық аңызы, тарихи естелік және рухани мұра өзара байланысты қасиетті тарихи кеңістік ретінде қабылданады. Бұл орынға бару Абылай ханның тұлғасы мен оның қазақ мемлекеттілігінің дамуына қосқан үлесін тереңірек түсінуге, сондай-ақ қазақ халқының тарихы мен рухани тамырларымен байланыс орнатуға мүмкіндік береді.

Бұл киелі орынның тарихи-рухани маңызын осында орнатылған ескерткіш белгі айрықша айшықтай түседі. Осыдан жиырма жылға жуық уақыт бұрын Бурабайдағы Абылай хан музейінің негізін қалаушы, Көкшетаудың белгілі өлкетанушысы Әмина Тұрсынбаеваның бастамасымен объекті аумағына ұлы қазақ ақыны Мағжан Жұмабаевтың өлең жолдары қашалып жазылған мәрмәр тас орнатылды:

Ертеде жел өтпейтін Қызыл агаш,

Дариға, бүл күндерде жап-жалаңаш.

Қабірінен әулиенің Алашқа артық,

Ертеде Абылайға Орда болған ағаш.

Бұл жыр жолдарының таңдалуы кездейсоқ емес. Ұлы ақын Мағжан Жұмабаев өз шығармаларында қазақ халқының қаһармандық тарихын терең толғап, Абылай хан дәуірін ел тәуелсіздігі жолындағы күрестің, ұлттық бірліктің және қазақ мемлекеттілігінің нығаю кезеңі ретінде асқақ рухпен жырлады. Мәрмәр тасқа қашалып жазылған осы өлең жолдары халық жадында сақталған тарихи аңыздарды жаңғыртып, хан ордасы орналасқан киелі мекен туралы танымды айшықтайды. Сонымен қатар олар тарихи кеңістіктің Абылай хан тұлғасымен ажырамас рухани және тарихи сабақтастығын терең танытады.

Зерттеушілердің еңбектері мен жергілікті тарихи аңыздарға сәйкес, Көкшетау өңірінде Абылай ханның есімімен байланысты екі тарихи алаңқай – Үлкен және Кіші  алаңы болған. Солардың ішінде «Абылай ханның Қызыл ағашы» аталған аумақ негізгі хан ордасы орналасқан орын ретінде қарастырылады. Ел аузындағы аңыздарға қарағанда, дәл осы жерде Абылай хан құрылтайлар өткізіп, әскери кеңестер ұйымдастырған, мемлекет тағдырына қатысты маңызды шешімдер қабылдап, ел өміріндегі ірі қоғамдық-саяси жиындарды басқарған. Ал Көкшетау тауының шығыс бөктеріндегі алаң «Абылай хан алаңы» деген атаумен белгілі болған. Халық арасында сақталған аңыздарда Көкше тауларының асқақ келбеті мен табиғаты Абылай ханға ел болашағына қатысты көреген әрі дана шешімдер қабылдауға рухани күш-қуат бергені баяндалады.