Беспақыр кесенесі

Киелі объекті

XIX ғасырдың соңы

Қорғалжын ауданы,  Абай а. шығысына қарай 11 км

Географиялық координаттары: 50.604948, 70.171535

Беспақыр кесенесі – XIX ғасырдың сәулет және діни-ғұрыптық ескерткіші, Ақмола облысы Қорғалжын ауданының Абай ауылынан шығысқа қарай 11 км жерде орналасқан. Ескерткіш дәстүрлі қазақтың жерлеу-мемориалдық сәулет өнерінің көрнекті үлгілерінің бірі болып табылады және дала өңіріне тән халықтық құрылыс өнерінің ерекшеліктерін айқын көрсетеді.

Кесене дәстүрлі технология бойынша дайындалған шикі кірпіштен тұрғызылған. Кірпіш құрамына саз, қойдың жүні және қой сүті қосылып, құрылыс материалының беріктігі мен төзімділігін арттырған. Ескерткіш өзіндік сәулеттік шешімімен ерекшеленеді және күмбезді кіреберісі бар сағана үлгісінде салынған қазақ мазарларының сирек кездесетін түріне жатады.

Кесененің жоспары шығыстан батысқа қарай бағытталған екі камералы композициядан тұрады. Негізгі кіреберіс шығыс жағында орналасқан және биік емес аркамен безендірілген. Ол диаметрі шамамен 2,8 метр болатын, кірпіш күмбезбен жабылған сопақша пішінді бөлмеге алып келеді. Кіреберіс бөлмеден аркалы ойық арқылы диаметрі шамамен 6,5 метр болатын негізгі дөңгелек жерлеу камерасына өтуге болады. Негізгі камера қабырғаларының биіктігі шамамен 3 метрді құрайды. Ескерткіштің сәулеттік келбеті үйлесімді пропорцияларымен, қасбет қабырғаларының жұмсақ пішіндерімен және дәстүрлі қазақ мемориалдық сәулетіне тән қарапайым сәндік шешімімен ерекшеленеді.

Кесененің ерекшелігі – кіреберіс бөліктің күмбезінің жоғарғы құрылысында болып келеді және бұл жерде кіреберіс аркасының айналасындағы кірпіш қалаудың бір бөлігі құлаған. Соған қарамастан, ескерткіш өзінің негізгі сәулеттік ерекшеліктерін сақтап, қазақ даласының құрылыс өнері тарихын зерттеу тұрғысынан үлкен ғылыми қызығушылық тудырады.

Кесенеге байланысты халық арасында сақталған аңыз бойынша, ол XIX ғасырдың 30-жылдары Кенесары Қасымұлымен бірге қазақ даласының тәуелсіздігі үшін шайқасқан бес жауынгердің құрметіне тұрғызылған. Зерттеушілердің пікірінше, ескерткіштің «Беспақыр» атауы да осы аңызбен байланысты. Халықтық түсінік бойынша, «бес» саны қаза тапқан бес жауынгердің рухына тағзым етуді білдіреді.

Кесене алғаш рет 1987 жылы «Қазқайтажаңарту» мамандарымен зерттелді. 2006 жылы ескерткішті «Қазқайтажаңарту» РМК Ғылыми-зерттеу және жобалау филиалының Ескерткіштер жинағы секторының мамандары  Г. Камалованың жетекшілігімен қайта зерттеді. Зерттеу барысында құрылыстың сәулеттік ерекшеліктері, конструкциялық элементтері мен техникалық жай-күйі жан-жақты тіркелді.

Бүгінде Беспақыр кесенесі Ақмола облысының тарихы мен сәулет өнерінің құнды ескерткіштерінің бірі болып саналады. Ол XIX ғасырдағы дәстүрлі қазақ мемориалдық сәулет өнерінің көрнекті үлгісі ретінде өз дәуірінің құрылыс технологияларын айқын көрсетеді және қазақ халқының ұлттық-азаттық күресінің тарихи оқиғалары туралы халық жадын сақтап келеді. Ескерткіш өңірдің тарихи-мәдени мұрасы нысандарының қатарына енеді және қазақ даласының рухани әрі мәдени мұрасының маңызды құрамдас бөлігі болып табылады.