Едіге би Төлебайұлы мазары

Киелі обьекті

Ерейментау ауданы,  Елтай а.

Географиялық координаттары: 51.48772, 73.00553

Едіге би Төлебайұлы – XVII–XVIII ғасырлар тоғысында өмір сүрген Орта жүздің Арғын руынан шыққан көрнекті би, шешен әрі қоғам қайраткері. Ол қазақ даласының қоғамдық-саяси өмірінде елеулі орын алған тарихи тұлғалардың бірі. Әкесі Төлебай батыр ел қорғаған белгілі қайраткер болғандықтан, Едіге жастайынан әділдікке, ел бірлігіне және халық мүддесіне қызмет ету рухында тәрбиеленген.

Едіге би Тәуке хан тұсындағы ең беделді саяси-құқықтық институттардың бірі – Билер кеңесінің құрамында болған. Бұл кеңесте күрделі дау-дамайлар қаралып, әдет-ғұрып құқығының нормалары жетілдіріліп, елдің ішкі және сыртқы саясатына қатысты маңызды шешімдер қабылданған. Едіге би өз замандастары арасында даналығымен, әділдігімен және ерекше шешендік өнерімен дараланған.

Халық арасында ол ең күрделі даулардың өзін қысқа да нұсқа, әділ шешетін би ретінде танылған. Сондықтан ел ішінде: «Едіге би ердің дауын екі ауыз сөзбен шешкен» деген нақыл кең тараған. Бұл сөз оның екі тарапқа да әділ әрі орнықты шешім таба білетін көрегендігін айқын көрсетеді.

Едіге бидің есімі Ақмола облысы Ерейментау ауданының Жантілек ауылдық округіне қарасты Мұрынтал қонысындағы киелі жермен байланысты. Халық бұл тасты «Едіге бидің тасы» деп атайды. Аңыз бойынша, Едіге би осы тасқа отырып, ел арасындағы дауларға төрелік айтып, әсіресе жоңғар шапқыншылығы қаупі төнген кезеңде халықты бірлік пен ынтымаққа үндеген. Бүгінде бұл орын әділдік пен халықтық биліктің символы ретінде қадірленеді.

Қазақтың көрнекті ойшылы әрі фольклор жинаушысы Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы Едіге би туралы құнды деректер қалдырған. Оның жазбаларында Едіге бидің Төле бимен кездесуі баяндалады. Сонда Едіге би Төле бидің ауылын көріп: «Әділ бидің елінде дау болмайды, әділ билеушінің жерін жау баспайды», – деген екен. Бұл сөздер оның әділ билік пен қоғамдық келісімнің маңызын терең түсінгенін көрсетеді.

Едіге би туралы мәліметтер халық ауыз әдебиетінде ғана емес, шежірелерде, тарихи аңыздарда және қазақтың дәстүрлі басқару жүйесін зерттеген ғалымдардың еңбектерінде де кездеседі. Оның есімі әдет-ғұрып құқығы мен адамгершілік қағидаттарына негізделген қазақ билер институтының қалыптасуы және даму тарихымен тығыз байланысты аталады.

Едіге би тек дау шешуші ғана емес, халықтың мұң-мұқтажын жеткізуші, ел бірлігі мен қоғамдық тұрақтылықты қолдаған тұлға болды. Жоңғар шапқыншылығы кезеңіндегі ауыр жағдайда мұндай қайраткерлер халықтың рухын көтеріп, қоғамның топтасуына зор ықпал етті.

Едіге бидің тұлғасы қазіргі зерттеушілердің де назарын аударып келеді. Ғалымдардың пікірінше, оның қызметі арқылы қазақтың дәстүрлі құқықтық мәдениетін, саяси жүйесін және шешендік өнерін тереңірек тануға болады. Сондықтан оның мұрасы Қазақстан тарихын зерттеушілер үшін ғана емес, жалпы Орталық Азия тарихына қызығушылық танытатын мамандар үшін де маңызды ғылыми құндылыққа ие.

Едіге бидің бейіті Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы Елтай ауылының маңында орналасқан. Оның басына қойылған құлпытас Павлодар облысының Баянауыл өңірінен әкелінген. Бұл – халықтың Едіге биге деген ерекше құрметінің айқын белгісі.

Халық естелігінде Едіге би әділдіктің, даналықтың және шешендіктің символы ретінде сақталған. Оның есімімен байланысты аңыз-әңгімелер бүгінгі күнге дейін ұрпақтан ұрпаққа жалғасып, өмірі мен қызметі кейінгі буынға өнеге болып келеді.