Өрес ханымның жерленген жері

Киелі обьекті

XVIII ғ.

Ақкөл ауданы, Ақкөл ауданы, Урюпинка а.

Географиялық координаттары: 51°56'35.5"N , 70°27'04.6"E

Өрес ханым - даналығы, тектілігі және жоғары рухани болмысымен халық жадында ғасырлар бойы сақталған қазақ әйелдерінің бірі. Халық аңыздарында ол ұлы ханның жары ғана емес, ел ішіндегі татулықты сақтай білген, жастарға тәлім берген, отбасылық дәстүрлерді құрметтеген әрі қиын-қыстау кезеңде халқына тірек болған дана әйел ретінде бейнеленеді.

Өрес ханымның есімі нәзіктік пен парасаттың, сабыр мен рухани күштің, ата-баба жолына, руға және дала заңдарына деген терең құрметтің символына айналған. Өрес ханымның бейнесі қазақ халқының тарихы мен рухани мәдениетінде ерекше орын алады.

Өрес ханым Абылай ханның он екі әйелінің бірі болған. Бұл туралы Шоқан Уәлиханов өз еңбектерінде атап өткен. Оның дерегіне сәйкес, ханның әйелдері әртүрлі ұлт өкілдерінен болған: қазақ, қарақалпақ, өзбек, қалмақ және қырғыз қыздары. Мұндай некелер тек отбасылық себептермен ғана емес, дала халықтары арасындағы саяси байланыстарды нығайту мақсатында да жасалған. Алайда халық аңыздары бойынша, Өрес ханым ақылдылығы, сабырлы мінезі мен көрегендігінің арқасында Абылай ханның жүрегінен ерекше орын алған.

Тарихи деректер XVIII ғасырда қазақ ханымдарының қоғамдағы рөлі аса маңызды болғанын көрсетеді. Олар дипломатиялық келіссөздерге қатысып, рулар арасындағы байланысты нығайтқан, мұрагерлерді тәрбиелеумен айналысқан және хандарды алыс сапарларда жиі шығарып салған. Үздіксіз соғыстар мен көшіп-қону кезеңінде хан ордасындағы әйелдер ішкі тәртіптің, отбасы бірлігінің және халықтың рухани құндылықтарының сақтаушысы болды. Өрес ханым да осындай парасатты әйелдердің бірі еді.

Өрес ханымның есімімен байланысты ұрпақтан ұрпаққа жеткен көптеген әңгімелер бар. Ол Абылай ханды алыс сапарларда, тіпті әскери жорықтарда бірге еріп жүрген. Бұл сол заман үшін өте сирек жағдай саналған еді. Хан оның пікіріне құлақ асып, дана әрі көреген әйел ретінде ерекше құрметтеген. Халық арасында оның жанында болуы жақсылықтың және жол амандығының белгісі деп есептелген болатын.

Тарихи мәліметтерге сәйкес, Абылай хан билік құрған кезең Қазақ хандығы үшін аса күрделі уақыт болды. Қазақ елі жоңғар шапқыншылығына қарсы күрес жүргізіп қана қоймай, Ресей империясымен, Қытаймен және Орта Азия хандықтарымен дипломатиялық қарым-қатынас орнатуға мәжбүр болды. Сол жылдары хан ордасы үнемі көшіп-қонып жүргендіктен, ханның жақын адамдары жорық өмірінің барлық ауыртпалығын бірге көтерген. Халық аңыздарында Өрес ханымның төзімділігі, сабырлылығы және қиын кезеңдерде адамдарға демеу бола білгені ерекше айтылады.

Жазушы әрі зерттеуші Жайық Бектұров Урюпинка ауылының көнекөз қарияларының естеліктерін келтіреді. Олардың айтуынша, бірде Абылай хан өз әскерімен Түркістан қаласына бет алып, Талқара өзені бойындағы Дөңгелекақау деген жерге аялдап тоқтаған екен. Бұл жерді кейін халық арасында «Абылай хан жолы» деген үлкен дала жолының бойында орналасқан.

Жолға шығар алдында хан Шайқы-Бұрқы атты бақсыны шақырып, болашақты болжап берші деп өтінеді. Сонда бақсы кейін шындыққа айналған мынадай сөз айтады: «Уа, ұлы хан! Жақын арада жүрегіңізге ауыр қайғы түседі. Сүйікті ханымыңыз бұл дүниеден өтеді. Оны осы жерге жерлеңіз - бұл мекенді тағдырдың өзі нұсқап тұр».

Абылай хан бұл сөзге мән бермей, сапарын жалғастырады. Алайда жасақ шамамен жиырма шақырым жүргеннен кейін Өрес ханым кенеттен қайтыс болады. Қатты қайғырған хан бақсының сөзінің растығына көзі жетіп, кері қайтады. Ол Өрес ханымды дәл көрсетілген жерге — дала нанымы бойынша адам жаны рухтар әлеміне жақын болады деп есептелетін биік, ашық төбеге үлкен құрметпен жерлеуді бұйырады. Содан бері бұл жер «Ханым сүйегі» деп аталып кеткен екен.

Бүгінде Өрес ханымның жерленген орны Ақмола облысының Ақкөл ауданына қарасты Урюпинка ауылының батыс жағында орналасқан. Бұл жер өңірдегі тарихи, әрі киелі орындардың бірі болып саналады. Мұнда XVIII ғасырдағы Қазақ хандығының тарихымен тағдыры тығыз байланысты болған дала әйелінің рухына тағзым ету үшін адамдар арнайы келеді.

Жергілікті халық үшін Өрес ханым — тек ханның жары ғана емес, қазақ ханымының ақылды, сабырлы, жүрегі таза, отбасының берекесін сақтай білетін және ел ісінде еріне тірек болған парасатты әйелі ретінде үлгі болды.