Үмбетей жырау жерленген жері

Киелі обьекті

Ерейментау ауданы, Қоржынкөл ст.

Географиялық координаттары: 51.61661, 73.10458

Умбетей Тілеуұлы (1697–1786) - XVIII ғасырдың көрнекті қазақ жырауы, ақын әрі ауызша тарихи дәстүрдің ірі өкілі. Ол Қаратай тауларында дүниеге келіп, қазіргі Коржынкөл станциясы аумағында жерленген. Үмбетей Тілеуұлы туған Қаратау таулары қазіргі Орталық Қазақстан аумағында, Ақмола облысының Ерейментау өңіріне жақын жерде орналасқан. Бұл – Қазақтың ұсақ шоқылы өлкесінің (Сарыарқаның) бір бөлігі. Аталған өңір тарихи тұрғыдан Орта жүз арғын руларының көшіп-қону жолдарымен тығыз байланысты болған. XVIII ғасырда бұл өңір қазақ тайпаларының қоныстануы мен қозғалысының маңызды кеңістігі болып, сондай-ақ жоңғар шапқыншылығы дәуіріндегі көптеген тарихи оқиғалардың куәсі болды.

Халық естелігінде Үмбетей жырау дана жыршы, өз дәуірінің шежірешісі әрі сөзі ел өміріне зор ықпал еткен тұлға ретінде сақталған.

Үмбетей жыраудың өмірі қазақ халқы тарихындағы ең ауыр кезеңдердің бірі – жоңғар шапқыншылығы мен туған жерді, ел тәуелсіздігін сақтау жолындағы күрес дәуіріне тұспа-тұс келді. Бұл кезеңде қуатты әскери одақтар құрылып, үш жүздің бірлігі нығая түсті. Осындай уақытта жыраулардың сөзі халықтың рухын көтеріп, елдің бірлігін сақтауда ерекше маңызға ие болды.

Жоңғарлармен болған соғыстар кезінде жыраулар қоғамда айрықша маңызды қызмет атқарды. Олар тек ақын әрі жыршы ғана емес, өз заманының шежірешілері болды. Жыраулардың басты міндеті – халық жадында маңызды тарихи оқиғаларды сақтау; соғыстар, шайқастар мен батырлардың ерліктері туралы мәліметтерді ұрпақтан ұрпаққа жеткізу; қоғамдық сананы және тарихи жадыны қалыптастыру; поэзиялық сөз арқылы жауынгерлер мен бүкіл халықтың жауынгерлік рухын көтеру; сондай-ақ халықтың ойын білдіріп, хандар мен қолбасшылардың іс-әрекетіне әділ баға беру болды.

Жазба шежіре болмаған жағдайда жыраулар халықтың «тірі тарихына» айналды. Олардың шығармалары жылнамалардың қызметін атқарды: тарихи оқиғалар кітап бетіне емес, халықтың жадында оңай сақталып, ұрпақтан ұрпаққа ауызша таралатын жыр-толғауларда көрініс тапты. Сонымен қатар, жыраулар маңызды идеологиялық қызмет атқарды. Олардың жырлары шайқас алдында жауынгерлерді жігерлендіріп, жеңіске деген сенімін нығайтты және ел бірлігінің маңызын еске салды. Толғаулары арқылы олар халықтың күші ынтымақ пен өзара қолдауда екенін насихаттады.

Осылайша, жоңғар шапқыншылығы дәуірінде жыраулар жай ғана ақын емес, халықтың рухани жетекшілері, тарих шежірешілері әрі ұжымдық тарихи жадының сақтаушылары болды.

Үмбетей жырау тікелей мағынада жауынгер болмағанымен, батырлар жасақтарының жанында болып, жорықтарға бірге қатысқан, қоғамдық кеңестерге араласқан және өз дәуірінің маңызды тарихи оқиғаларының куәгері болған. Сондықтан оның шығармалары көркемдік құндылығымен қатар, тарихи дерек көзі ретінде де ерекше бағаланады.

Үмбетей жырау маңызды қоғамдық қызмет атқарып, халықтың үнін жеткізуші тұлға болды. Ол өз толғауларында туған жерді қорғаған батырларды мадақтады, биліктегі әділетсіздікті сынады, ел бірлігі мәселесін көтерді және билеушілерге халық алдындағы жауапкершілігін еске салды.

Үмбетей шығармашылығында Бөгенбай батырдың бейнесі ерекше орын алады. Жырау оның ерліктерін ғана жырлап қоймай, халықтың азаттық жолындағы күресінің символы ретінде тарихта сақтады. Оның «Бөгенбай өліміне» және «Бөгенбай өлімін Абылай ханға естірту» атты толғаулары поэзия мен тарихи баяндаудың өзара сабақтастығын айқын көрсететін көрнекті шығармалар болып табылады.

Үмбетей жыраудың өмірінде Бұқар жыраумен достық қарым-қатынасының ерекше маңызы болды. Бұқар жырау – Абылай ханның ең ықпалды кеңесшілерінің әрі көрнекті ойшылдарының бірі. Олардың арасындағы байланыс тек жеке сыйластыққа ғана емес, рухани жақындыққа және қазақ халқының тағдырына қатысты ортақ көзқарастарға негізделді. Екі жырау да халық бірлігін қолдап, қуатты әрі әділ биліктің қалыптасуын жақтады, сыртқы қауіп-қатер кезеңінде елді ынтымаққа шақырды.

Бұқар жырау Үмбетейдің аға замандасы әрі белгілі дәрежеде рухани тәлімгері болды. Ал Үмбетей оған зор құрметпен қарап, өз толғауларында оның бейнесіне жиі тоқталды. Сол арқылы дәуірдің маңызды тарихи оқиғаларын поэзия тілімен бейнелеп, оларды халық жадында сақтауға үлес қосты.

Екі жыраудың шығармашылығы бірін-бірі толықтырып отырды. Бұқар жырау көбіне дана ойшыл әрі хан кеңесшісі ретінде танылса, Үмбетей жырау тарихи оқиғалардың халық көңіліндегі көрінісін жырлаған ақын ретінде ерекшеленді.

Үмбетей жырау халықтың тарихи жадын, ақындық шеберлікті, адамгершілік құндылықтар мен қоғамдық идеяларды тоғыстырған мол рухани мұра қалдырды. Оның шығармалары «Ертедегі әдебиет нұсқалары», «Алдаспан», «Бес ғасыр жырлайды» және басқа да жинақтарда сақталып, жарияланған.

Бүгінде Үмбетей жырау қазақтың рухани мәдениетіндегі аса маңызды тұлғалардың бірі ретінде бағаланады. Оның шығармашылығы – қазақ халқының ұлттық бірлігі мен тарихи санасы қалыптасқан дәуірдің шынайы көркем шежіресі болып саналады.