Киікбай батыр кесенесі

Киелі объекті

XVIII ғасыр

Атбасар ауданы Сергеевка а.

Географиялық координаттары: 51°41'26.2"N 68°14'12.3"E

 Киікбай батыр Байғараұлы — XVIII ғасырдағы қазақ даласының әскери және ру басқарушы өкілі, Абақ-Керей тайпасының Шеруші руына жатады. Оның есімі қазақ-жоңғар соғыстарына, Орта жүз руларының ішкі ұйымына және Қазақ хандығы мен Ресей империясы арасындағы ерте байланыстарға қатысты тарихи-архивтік материалдарда кездеседі.

Киікбайдың тарихи тұлғасы Ресей империясының архивтік құжаттары, эпистолярлық деректер және ауызша рулық дәстүр (шежіре) тоғысында қайта қалпына келтіріледі, бұл оның өмірбаянының толық болмауын және деректердің үзінді болғанымен түсіндіреді.

Киикбай батыр Орта жүздің Абақ-Керей тайпасының Шеруші руынан шыққан. XVIII ғасырда Керей руы қазақ даласының шығыс және солтүстік өңірлерінде кең аумақтарды иеленіп, көшпелі жолдарды қорғауда маңызды рөл атқарды.

Рулық дәстүрде Байғараұлы әулеті беделді әскери қолбасшылар мен билер шыққан тармақ ретінде аталады. Киикбай жас кезінен сол кезеңдегі дала ақсүйектеріне тән әскери дайындық жүйесімен тәрбиеленген.

Киикбайдың өмірі Қазақ хандығы тарихындағы аса күрделі кезеңдердің біріне — XVIII ғасырға сәйкес келеді. Бұл уақытта: жоңғар хандығымен ұзаққа созылған соғыстар жүрді, Абылай ханның саяси ықпалы күшейді, руаралық әскери одақтар құрылды, Ресей империясымен алғашқы тұрақты дипломатиялық байланыстар дамыды.

Осындай жағдайда батырлар тек әскери ғана емес, сонымен қатар дипломатиялық қызметтерді де атқарды. Киікбай батыр ең алдымен Шеруші руының әскери басшысы ретінде белгілі болды. Қазақстандық тарихи еңбектерге сәйкес, ол XVIII ғасырдағы қазақ-жоңғар соғыстарына қатысып, қазақ даласының шығыс және солтүстік-шығыс аймақтарының тағдыры шешілген шайқастарға араласты. Оның қызметіне Керей руының қарулы жасақтарын басқару, жоңғарларға қарсы қорғаныс және шабуыл тәсілдеріне қатысу, көшпелі қоныстардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету, Орта жүздегі басқа батырлық топтармен әрекеттерді үйлестіру сияқты міндеттерді қамтыды.

Ауызша дәстүрде Киикбай жақын ұрыста ерекше ерлігімен және жауынгерлер арасындағы беделімен танылған батыр ретінде сипатталады. Әскери қызметтермен қатар, Киікбай батыр Ресей империясымен ерте дипломатиялық байланыстарға қатысты.

И. Ерофееваның «Қазақ билеуші элитасының эпистолярлық мұрасы (1675–1821 жж.)» атты жинағында Байтайлақ батыр мен Киікбайдың Ресейдің шекаралық орталықтарына барған сапары туралы айтылады. Бұл миссияның мақсаты дәрілік заттарды алуымен байланысты болған, бұл қазақ ақсүйектерінің Ресейдіңдәріханалық тауарларына жүгіну тәжірибесін көрсетеді. Сапардың нақты уақыты, қолданылған нақты дәрі түрі және ем қабылдаушы тұлға құжаттарда көрсетілмегенімен, бұл дерек Киікбай батырдың мемлекетаралық байланыстар жүйесіне қатысқанын, ру элитасының өкілі болғанын және дала мен Ресей империясы арасындағы медициналық-дипломатиялық байланыстардың болғанын дәлелдейді.

Киікбай батыр тек әскери қолбасшы ғана емес, сонымен қатар ру атынан ішкі-руаралық және сыртқы саяси мәселелерге қатысқан тұлға болғанын айтады. XVIII ғасырдағы дала қоғамының құрылымында мұндай тұлғалар әскери билік (батыр), қоғамдық бедел (би функциялары), дипломатиялық өкілеттілік (елшілік миссиялар) сияқты қызметтерді қатар атқарды. Бұл Қазақ хандығының саяси жүйесіндегі маңызды тұлғаға айналдырды.

Қазақстандық тарихи-өлкетану деректеріне сәйкес, Киікбай батыр шайқаста қаза тапқан. Қай шайқаста және қандай жағдайда қаза болғаны жазба деректерде нақты сақталмаған, бұл сол кезеңдегі көптеген дала батырларына тән жағдай еді.

Киікбай батырдың жерленген орны Ақмола облысы Атбасар ауданы Сергеевка ауылдық округі аумағында орналасқан.

Болжамды қабір орнына мемориалдық кешен орнатылған, ол ру ұрпақтары мен жергілікті халықтың тарихи естелігі мен құрмет объектісі болып табылады.

Киікбай батырдың есімі Керей руының шежіресінде және Солтүстік Қазақстанның аймақтық тарихи дәстүрінде сақталған. Оның бейнесі бірнеше тарихи өлшемде көрініс табады: жоңғар басқыншылығына қарсы күреске қатысушы, XVIII ғасырдағы әскери өкілі, Ресеймен ерте дипломатиялық байланыстардың бір тұлғасы ретінде айтылады.

Қазіргі зерттеулерде оны әскери, саяси және өкілдік функцияларды біріктірген өтпелі дала көшбасшының үлгісі ретінде қарастырады.

Киікбай батыр Байғараұлы — XVIII ғасырдағы қазақ қоғамының күрделі құрылымын көрсететін тарихи тұлға. Жазба деректердің фрагменттілігіне қарамастан, мұрағаттық мәліметтер мен ауызша дәстүр оның Қазақ хандығы дәуірінің маңызды әскери және қоғам қайраткері ретінде қалпына келтіруге мүмкіндік береді.

Оның өмірбаяны дала тарихына тән көшбасшылық үлгісін көрсетеді, онда әскери ерлік дипломатиялық қабілетпен және рулық беделмен ұштасады.