Бапан би жерленген жері

Киелі обьекті

Ерейментау ауданы, Қоржынкөл өңірі, Ерейментау қаласынан 24 км жерде орналасқан

Географиялық координаттары:51.62107, 73.10164

Қанжығалы Бөгенбай батырдың ар-намысы мен абыройы үшін қазақ халқына кеңінен құрметтелген ұрпақтарының басым бөлігі оның үлкен ұлы Тұраналыдан тараған. Ата-бабасының жауынгерлік жолын жалғастырудың орнына, Тұраналы мен оның ұрпақтары шешендік, әділдік және ел алдындағы бедел жолын таңдады.

Тұраналы жас кезінде Абылай хан ордасындағы медреседе білім алып, онда шешендік өнерді, тарихты және шығыс әдебиетін меңгерген. Оның Бүркітбай, Бапан, Жайнақ, Мойнақ және Шуақ атты бес ұлы болған. Солардың ішінде Орта жүздің әдет-ғұрып құқығын жетік меңгерген көрнекті билердің бірі – Бапан би ерекше танылды.

Тарихи деректерге сәйкес, Бапан би 1755 жылы дүниеге келіп, 1849 жылы қайтыс болған. Ол халық естелігінде білімді, дана шешен, әділ би әрі өз елінің жанашыр патриоты ретінде сақталған. Оның нақыл сөздері мен шешендік мұрасы халықтың ауыз әдебиеті арқылы бүгінгі күнге жетіп, «Шешендік сөздер», «Қазақ билері», «Сөз тапқанға қолқа жоқ» жинақтарына енгізілген, сондай-ақ мерзімді басылымдарда жарияланған.

Бапан бимен Керей руынан шыққан Тұрлыбек Көшенұлының кездесуі туралы халық арасында тағылымды әңгіме сақталған.Қанжығалы елі қоныстанған өңірде табиғи байлықтарды зерттеу барысында алтын кені анықталады. Жоғары биліктің тапсырмасы бойынша сол кен орнын игеру жоспарланып, бұл жөніндегі бұйрықты жеткізу үшін Тұрлыбек Көшенұлы Бапан биге келеді.

Алайда Бапан би бұл ұсынысқа келісім бермей: «Мен кен қазуға рұқсат етпеймін. Құт қонған жердің берекесі кетсе, халқымның да ырысы кемиді», – деген екен. Ал оған сыйақы ұсынылған кезде: «Маған Алла тағала нәсіп еткен бір уыс жердің құты мен берекесі менімен бірге кетеді. Мен өзгенің билігіне бас имеймін. Ата-бабамнан қалған қасиетті жер қол сұғуға жатпайды», – деп жауап бергені айтылады.

Келісімге келе алмаған Тұрлыбек Көшенұлы оның шешіміне күмәнданып кері қайтады. Кейін Баянауыл, Семей, Қарқаралы, Аягөз, Көктерек, Қапал және Алматы–Алатау өңірлерін аралаған сапарында Бапан бидің ел арасындағы зор беделіне көзі жетеді. Қайтар жолында ол Бапан биге қайта соғып, бұрынғы түсінбеушілігі үшін кешірім сұрайды. Сондай-ақ қай өңірге барса да, Бапан бидің есімінің арқасында зор құрметке ие болғанын жеткізеді.

Құрмет белгісі ретінде Тұрлыбек Көшенұлы Бапан биге жүйрік ат пен жібек шапан сыйлайды. Өз кезегінде Бапан би қазақтың дәстүрін ұстанып, оған күміс бүлдіргесі бар қамшысын тарту етіп: «Біздің салтымызда аға інісіне таяғын сыйлайды. Мен саған өз қамшымды сыйлаймын», – деген екен. Халық аңыздары бойынша, осы оқиғадан кейін Ерейментау өңіріндегі алтын кен орнын игеру жұмыстары басталмаған.

Саяси жүйенің өзгеруі және хандық биліктің жойылуымен бірге әкімшілік реформалар кезеңі басталды. Осы реформалар барысында округтер құрылып, басқару ісі сұлтандар мен болыстық басқарушылардың қолына өтті. Осы кезеңде Бапан би шамамен үш жыл бойы болыс басқарушысы қызметін атқарған.

1842 жылдың 24 тамызында Сібір казактары шекаралық басқармасына жолданған рапортта Ақмола сыртқы округінің хатшысы Н.Е. Рейнгольдт Бапан би туралы мынадай сипаттама берген: «Бопан Туралин (дұрысы – Тұралин), би, 76 жаста. Қарапайым, байсалды, ауқатты. Қамар-Жапар (Қанжығалы) болысын басқарған. 1835 жылдың 22 шілдесінен бастап болыс басқарушысының міндетін атқарған, 1838 жылдың 15 қазанында денсаулығына байланысты қызметтен босатылған. Жазғы жайлауы – Сілеті, Қарағайлы, Үлсітті (оңтүстік-шығысқа қарай 270 шақырым жерде) қоныстарында, қысқы қыстаулары – Ерейментау өңірінде (оңтүстік-шығысқа қарай 100 шақырым жерде) орналасқан».

Бапан би Сарыарқа өңірінде дау-шарларды шешудегі әділ төрелігімен танылып, халық арасында үлкен беделге ие болған. Ол ұзақ ғұмыр сүріп, 94 жасында дүниеден өткен. Бапан би Қоржынкөл жеріндегі ескі мұсылман зиратының аумағына жерленген.