Балуан Шолақ монументтік кешені (стела, скульптура, жерленген жері)

Киелі обьекті

2004 ж.

Бұланды ауданы, Вознесенка а., ауылдан оңтүстік-батысқа қарай 2 км.

Географиялық координаттары: 52.37428, 70.1851

Нұрмағамбет Баймырзаұлы, көпшілікке Балуан Шолақ деген атпен танымал (1864–1919) — XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Қазақстанның мәдени және спорт тарихындағы көрнекті тұлғалардың бірі. Ол — қазақтың халық композиторы, әнші, ақын, ат құлағында ойнаған шабандоз, балуан әрі алып күш иесі.

Ол поэзияны, музыканы, суырыпсалма және цирктік өнерді, ат ойындарын және қоғамдық қызметті қатар ұштастырған сал-сері дәстүрінің көрнекті өкілі болып саналады.

Балуан Шолақ 1864 жылы Көкшетау өңірінде дүниеге келген. Ол Ұлы жүздің Сәмбетруынан шыққан. Әкесі Баймырза ағаш шеберіболып, тұрмыстық бұйымдар жасаумен айналысқан. Анасы Қалампыр халық аңыздарында қайсар мінезді жан ретінде сипатталады. Ел аузындағы деректер бойынша, Балуан Шолақтың ерекше күш-қуаты мен төзімділігі ана жағынан дарығанекен. Жас күнінде Нұрмағамбет саусағын үсітіп алуына байланысты, оң қолының саусақтарынан айырылған. Осыған байланысты оны «БалуанШолақ» деп атаған. Соған қарамастан, бұл кемшілік оның атақты балуан әрі өнерпаз болуына кедергі келтірмеді.

Жастайынан-ақ ол ерекше күшімен көзге түсті. Он төрт жасынан бастап Балуан Шолақ дәстүрлі күресімен айналыса бастады. Ол жеңілмейтін палуан, алып күш иесі ретінде танылып, халық арасында елу пұткірдің тасын көтергені туралы аңыздар тараған. Сонымен қатар, ол ат үстіндегі күрделі ойындар мен акробатикалық өнердің шебері болды.

Этнографиялық сипаттамаларда оның ат құлағында ойнаудағы ерекше шеберлігі атап көрсетіледі: жүйткіп келе жатқан аттың үстінде түрегеліп, не басымен тұруы, аттың бауырынан өтуі, тізгінсіз түрлі күрделі қимылдар жасап, күш пен ептілікті шебер орындайтындығы байқалады.Мұндай өнер қазақ халқының көшпелі әскери әрі ойын-сауық мәдениетінің бір бөлігі саналған.

ТарихтаБалуан Шолақ өз дәуірінің ең мықты балуандарының бірі ретінде белгілі. Ол Ресей империясы мен Орта Азияның атақты күш иелерімен белдескен деген деректер сақталған.

Балуан Шолақ тек алып күшімен ғана емес, қазақтың музыкалық мәдениетіндегі ерекше орны арқылы да танылды. Ол домбыраны шебер тартып, зор әрі әсерлі дауысқа ие болған. Біржан сал Қожағұлұлы мен Ақан сері Қорамсаұлы шығармаларын тамаша орындап, халық арасында кең таратты. Сонымен қатар әнші-композиторлық дәстүрді берік ұстап,  музыкалық туындылар шығарды.

Әке-шешесі қайтыс болғаннан кейін,Балуан Шолақ Ғаникей есімді қызға үйленген. Ол ауылдарды аралап, маңына жас өнерпаздарды жинап, шығармашылық топ құрған. Осылайша ол музыкалық мәдениетті таратушы, жас ақындар мен әншілердің тәлімгері, сал-сері дәстүрін насихаттаушы қызметін атқарды. Сонымен бірге, Біржан сал мен Ақан серінің ән мұрасын сақтап, халық жадында сақталуыназор үлес қосты.

Балуан Шолақтың өмірі Қазақстандағы Ресей империясының отарлық ықпалы күшейген, көшпелі қоғамның дәстүрлі өмір салты өзгерген, Солтүстік Қазақстан өңірінде жәрмеңкелік және қалалық мәдениет дамыған кезеңге тұспа-тұс келді. Бұл уақытта ақындар мен сал-серілердің қоғамдағы рөлі де өзгеріске ұшырады.

Осындай тарихи жағдайда Балуан Шолақ сияқты тұлғалар ұлттық болмыстың және мәдени қарсылықтың символына айналды.

Балуан Шолақ 1919 жылы қайтыс болды. Оның есімі Қазақстанда кеңінен ұлықталды. Ақмола облысының Бұланды ауданындағы Воздвиженка ауылында оған арналған маңызды мемориалдық кешен орналасқан. 2004 жылы Балуан Шолақтың 140 жылдығына орай салынған кешенге: жерлеу орны, қорған; биіктігі шамамен 16,7 метр болатын стела; оның балуан әрі өнерпаз ретіндегі бейнесін көрсететін мүсіндік композиция; домбыра, қару-жарақ және күн бейнеленген. Кешеннің әрбір элементі оның өмірінің түрлі қырларын — күшін, өнерін, халықтық беделін және рухани мұрасын бейнелейді.

Балуан Шолақ — қазақ тарихындағы ерекше тұлға. Оның бойында алып күш, музыкалық дарын және де зор мәдени ықпал тоғысқан дара тұлға. Ол дәстүрлі қазақ қоғамындағы күш пен өнердің үйлесімін танытқан сал-сері дәуірінің символына айналды.

Оның мұрасы әндер мен аңыздарда ғана емес, спорттық шеберлікті, шығармашылықты және қоғамдық маңыздылықты ұштастыра білген тұлға ретінде халықтың тарихи жадында сақталып келеді.