Бөгенбай батырдың сөресі (мәйіті уақытша сақталған орын)

Киелі объекті

XVIII ғасыр

Біржан сал ауданы, Ақсу ауылынан 1,5 кмжерде

Географиялық координаттары: 52°30'17.3"N 72°19'03.0"E

1775 жылы Қанжығалы Бөгенбай батырдың ауылы Қоржынкөл өңірінен Сілеті өзені аңғарындағы жазғы жайлауға қарай көшке шығады. Ел аузындағы деректерге сәйкес, осы көшу барысында Сілеті өзенінің Киікбай атты саласынан өткеннен кейін көш осы маңға аялдайды. Дәл осы жерде қазақтың көрнекті қолбасшысы, мемлекет қайраткері әрі XVIII ғасырдағы даңқты батырлардың бірі Бөгенбай батыр дүниеден өтеді.

Бөгенбай батыр (шамамен 1680–1775) — Арғын тайпасының Қанжығалы руынан шыққан көрнекті қазақ қолбасшысы, XVIII ғасырдағы ең танымал батырлардың бірі. Әкесі — белгілі жаужүрек Ақша батыр, атасы — Алдекүн батыр. Бөгенбай жастайынан ата-баба дәстүрін қастерлеу, жауынгерлік рух пен елге адал қызмет ету қағидаларымен тәрбиеленді. Жас кезінен-ақ өзінің ұйымдастырушылық қабілеті мен қолбасшылық дарынын танытып, жоңғар шапқыншылығына қарсы күрес жылдарында қазақ жасақтарының жетекші қолбасшыларының біріне айналды.

Бөгенбай батырдың тұлғасы қазақ халқының ауызша тарихи дәстүрінде, батырлық жырларында және халық аңыздарында кеңінен сақталған. Ол туралы мәліметтерді қазақтың көрнекті ғалымы Шоқан Уәлиханов пен фольклор жинаушы, шежіреші Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы хатқа түсіріп, кейінгі ұрпаққа жеткізді. Сонымен қатар, Бөгенбай батыр туралы деректер XVIII ғасырдағы Ресей мұрағат құжаттарында да кездеседі.

Бөгенбай батыр Абылай ханның ең жақын серіктерінің бірі болды. Ол ұзақ жылдар бойы әскери кеңестерге қатысып, ірі жорықтарды басқарды, маңызды дипломатиялық тапсырмаларды орындады және қазақ рулары арасында зор беделге ие болды. Халық арасында оны «Қанжығалы қарт Бөгенбай» деп атаған. Бұл атау оның Қанжығалы руынан шыққанын ғана емес, өмірлік даналығы мен мол әскери тәжірибесін де білдіреді.

Халық аңызы бойынша, Бөгенбай батыр дүниеден өткен кезде Абылай хан дипломатиялық сапармен Омбы қаласында болған. Батырдың қайтыс болғаны туралы хабарды алған хан өзінің сенімді серігінен айырылғанына қатты қайғырған. Ел аузындағы әңгімелерде Бөгенбайдың қазасы Абылай ханға ауыр соққы болғаны баяндалады.

Абылай хан оралғанға дейін Бөгенбай батырдың денесі уақытша сақталған. Ел аузындағы деректерге сәйкес, мәйіт қарағай бөренелерінен арнайы жасалған биік ағаш сөреге қойылған. Мұндай тәсіл мәйітті алыс қашықтыққа жерлеу орнына жеткізу қажет болған кезде, ерекше жағдайларда ғана қолданылған.

XIV ғасырдың соңы мен XV ғасырдан бастап Қожа Ахмет Ясауи кесенесі тұрғызылғаннан кейін Түркістан қаласына       қазақ қоғамының аса көрнекті өкілдерін — хандарды, сұлтандарды, батырларды, билерді және діни қайраткерлерді жерлеу дәстүрі қалыптасты. Қожа Ахмет Ясауи кесенесі маңына жерлену халық алдындағы ерекше еңбектің белгісі әрі жоғары құрмет саналған.

Абылай хан елге оралғаннан кейін Бөгенбай батырдың денесін Түркістанға жеткізуді тапсырды. Бұл құрметті міндет оның үлкен ұлы Тұраналыға жүктелді. Жерлеу керуеніне Тұраналымен бірге немере туысы Адай, ұлдары Тұрымбет, Арғынбай, Жылқыбай және қырыққа жуық салт атты еріп жүрді. Ұзақ жолдан кейін Бөгенбай батырдың сүйегі Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне жеткізіліп, Қазақ хандығының көрнекті мемлекет және әскери қайраткерлерінің қасына жерленді.

Қолбасшының денесі Түркістанға жөнелтілгенге дейін уақытша сақталған орын халық жадында ерекше орын алады. Ел арасында бұл жер «Бөгенбай батырдың сөресі» деген атаумен белгілі болды.

Ұлы батырдың құрметіне «Бөгенбай батырдың сөресі» халық тағзым ететін қасиетті орындардың біріне айналды. Мұнда мәрмәрдан естелік тақта орнатылып, оған: «Осы жерде 1775 жылдың күзінен 1776 жылдың көктеміне дейін Бөгенбай батырдың мәйіті сақталған. ХХІ ғасыр. Ұрпақтары» деген жазу қашап жазылған.

Бүгінде «Бөгенбай батырдың сөресі» Бөгенбай батырдың өмірінің соңғы кезеңімен байланысты маңызды тарихи-мемориалдық объекті.Ол қазақ халқының туған жерін қорғаудағы ерлігі мен бірлігінің, сондай-ақ Бөгенбай батырдың Қазақстан тарихындағы ерекше орнының символы болып табылады. Өзінің тарихи, рухани және мемориалдық маңызының арқасында бұл объекті Ақмола облысының ең қастерлі киелі орындарының бірі саналып, тарихи жадыны сақтауда және жас ұрпақты отансүйгіштік рухта тәрбиелеуде маңызды рөл атқарады.