Нияз би кесенесі

Киелі обьекті

XVIII ғасырдың соңы жерлеу орны, кесене 2009 ж. орнатылды

Қосшы қ., Тайтөбе а.

Географиялық координаттары: 50°57'27.6"N 71°17'29.5"E

Нұра өзенінің оң жағалауында, Есіл мен Нұра өзендерінің аралығында Сарыарқаның ең танымал киелі орындарының бірі – тарихи Тайтөбе қыраты орналасқан. Өзінің табиғи-географиялық ерекшеліктерінің арқасында Тайтөбе ерте заманнан табиғи қорған қызметін атқарған. Оның үш жағынан Нұра өзенінің суымен қоршалған бұл өңір жау шабуылынан қорғануға қолайлы болған. Сондықтан мұнда ертеде қазақтың игі жақсыларының, батырларының, билерінің және сұлтандарының жерлеу орындары орналасқан.

Тайтөбенің ең биік шыңында Нияз бидің тарихи қорымының үстіне 2009 жылы тұрғызылған кесене орналасқан. Бүгінде бұл объекті XVIII ғасырдағы қазақ даласы ақсүйек өкілдерінің көрнекті тұлғаларының бірі – Нияз бидің өмірі мен қоғамдық қызметімен байланысты Ақмола өңіріндегі маңызды тарихи-мәдени және қасиетті орындардың бірі болып табылады.

Нияз би өз дәуірінің белгілі мемлекет қайраткері, әділ би, шешен және қоғам қайраткері болған. Ол сыртқы қауіп-қатер күшейіп, ішкі саяси өзгерістер жүріп жатқан күрделі кезеңде қазақ қоғамының бірлігін сақтауға зор үлес қосқан билердің қатарынан орын алады. Дәстүрлі құқық жүйесін терең меңгеруі, әділдігі және күрделі дауларды шешудегі даналығы арқасында Нияз би халық арасында үлкен беделге ие болды.

Нияз би қарапайым халықтың мүддесін қорғаушы әрі қазақтың әдет-ғұрып құқығының сақтаушысы ретінде ерекше танылды. Оның билік айтқан шешімдері әділдік пен парасаттылықтың үлгісі ретінде бағаланып, есімі Орталық Қазақстандағы ең құрметті билердің бірі ретінде халық жадында сақталды. Ел аузындағы әңгімелерде ол татулық пен бірлікті дәріптеген, дауласқан жақтарды бітімге келтіре білген көреген тұлға ретінде сипатталады.

Нияз бидің әкесі Тілеулі батыр өз заманының белгілі қолбасшыларының бірі болған. Ол қыпшақ руларының жасақтарын басқарған және Абылай ханның қол астында жоңғар шапқыншыларына қарсы жорықтарға қатысқан. Тарихи деректер мен халық аңыздарына сәйкес, Тілеулі батыр Аңырақай, Қалмаққырған және Қалқаман шайқастарында ерекше ерлік пен әскери шеберлік көрсеткен. Әкесінің жауынгерлік даңқы мен ел арасындағы беделі Нияз бидің тұлға болып қалыптасуына зор ықпал етті.

Нияз би Қазақ хандығының нығаюы мен даладағы қоғамдық-саяси қатынастардың жаңаша қалыптасу кезеңінде өмір сүрді. Ол руаралық қатынастарды реттеу, жер мәселелерін шешу және қазақ халқының дәстүрлі тұрмыс-тіршілігін сақтау сияқты маңызды істерге белсене араласқан. Оның қызметі қоғамдық келісімді нығайтуға және ұлттық құқықтық дәстүрлердің сабақтастығын сақтауға зор үлес қосты.

Көптеген ұрпақтары Нияз бидің жерленген жерін жергілікті халық тарапынан қасиетті орын ретінде құрметеліп келеді. Мұнда батырдың ұрпақтары, зиярат етушілер және қазақ халқының тарихына қызығушылық танытатын азаматтар келіп тағзым етеді. Кесене қазақ даласының қоғамдық ойы мен дәстүрлі құқықтық мәдениетінің дамуына үлес қосқан көрнекті биді ұлықтайтын маңызды естелік орын болып табылады.

Бүгінде Нияз би кесенесі Ақмола облысының тарихи-мәдени мұрасы мен киелі объектілерінің бірі болып саналады.Бұл ескерткіш тарихи жадыны сақтауда, қазақ мемлекеттілігі мен дәстүрлі құқық тарихын зерттеуде, сондай-ақ жас ұрпақты отансүйгіштік рухта тәрбиелеуде және Қазақстанның мәдени мұрасын насихаттауда маңызды рөл атқарады.