Дүйсен биге арналған ескерткіш

Киелі обьекті

2013,2019 жж.

Зеренді  ауданы,Айдарлы а.

Географиялық координаттары: 53°01'59.3"N 69°08'03.7"E

Дүйсен би Есенберліұлы – XVII–XVIII ғасырлардағы қазақ даласының ең танымал әрі құрметті тұлғаларының бірі, қазақтың құқықтық және қоғамдық-саяси бетке ұстар көрнекті өкілі, әділ би, шешен әрі қоғам қайраткері. Ол Орта жүздің Арғын руынан шыққан және қазіргі Зеренді ауданына қарасты Қошқарбай ауылы маңында дүниеге келген.

Дүйсен би жастайынан дәстүрлі дала заңдарын терең меңгеруге ерекше қабілет танытып, адамдар арасындағы қарым-қатынасты терең түсіне білген әрі ең күрделі даулардың өзінен әділ шешім таба алатын сирек дарын иесі болған. Халық аңыздарына сәйкес, оның дүниетанымының қалыптасуына өз дәуірінің әйгілі билері – Қазыбек би мен Қанай би зор ықпал еткен. Олар жас Дүйсенге әдет-ғұрып құқығының қағидаларын ғана емес, әділдікке, даналыққа және халыққа адал қызмет етуге негізделген жоғары адамгершілік құндылықтарды да үйреткен.

Табиғи дипломатиялық дарыны мен шешендік қабілетінің арқасында Дүйсен би қазақтың игі жақсылары мен қарапайым халық арасында зор беделге ие болды. Оның пікірі руаралық және жүзаралық қатынастарға қатысты маңызды мәселелерді шешуде ескеріліп отырған. Ол халық жиындары мен билер кеңестеріне белсене қатысып, татулық пен бірлікті сақтауға ұмтылған білікті мәмілегер ретінде танылды.

Дүйсен бидің қызметінде қазақ халқының бірлігі ерекше орын алды. Ол ру-тайпалар мен жүздер арасындағы келісімді нығайтуды қолдап, ел тәуелсіздігін сақтаудың басты шарты ішкі бірлік деп санады. Оның өмірі мен қызметі жоңғар шапқыншылығы кезеңімен тұспа-тұс келді. Сол уақытта дала басшыларының даналығы мен көрегендігі қазақ халқының тағдырын айқындайтын маңызды факторлардың бірі болды. Осындай қиын-қыстау кезеңде Дүйсен би елді бірлікке, ауызбіршіліккежәне жауға қарсы жұмыла күресуге үндеп, өзін әділ би ғана емес, сонымен қатар мемлекет қайраткері әрі отаншыл тұлға ретінде таныта білді.

Тарихи аңыздарда оның есімі Абылай ханның төңірегіндегі беделді кеңесшілердің қатарында аталады. Даналығының, батыл шешім қабылдай білетін қасиетінің және күрделі жағдайлардан жол таба алатын қабілетінің арқасында Дүйсен би замандастарының зор құрметіне ие болды. Оның қабылдаған шешімдері тек әдет-ғұрып заңдарына ғана емес, сонымен қатар адамгершілік, әділдік және халық алдындағы жауапкершілік қағидаттарына негізделді.

Дүйсен бидің жарқын бейнесі халық жадында сақталып қалды. Белгілі ақын әрі әнші Үкілі Ыбырай өз шығармаларында оның есімін бірнеше рет атап, даналығы мен рухының биіктігін, халық тағдырына ықпалын ерекше дәріптеген. Ауыз әдебиеті мен халық аңыздарының арқасында оның есімі бүгінгі күнге дейін жетті.

Дүйсен би дүниеден өткеннен кейін ерекше құрметке ие болды. Оның сүйегі түркі әлемінің ұлы рухани ұстазы Қожа Ахмет Ясауидің Түркістан қаласындағы кесенесінде жерленген. Мұндай қасиетті орында жерлену – халық алдындағы зор еңбегі мен ерекше беделінің белгісі саналған.

Дүйсен бидің тарихи мұрасын ұлықтау мақсатында Зеренді ауданының Айдарлы ауылында ескерткіш белгі орнатылды. Алғашқы объекті2013 жылы бой көтерсе, 2019 жылы толықтырылып, абаттандырылды. Ескерткіштің іргесіне Дүйсен бидің жерленген орны – Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесінен әкелінген топырақ салынған капсула қойылды.

Ескерткіш тарихи-мәдени және киелі объекті ретінде өңір тұрғындары мен қонақтары үшін ерекше маңызға ие. Мұнда адамдар көрнекті бидің рухына тағзым ету, оның даналыққа толы өсиеттерін еске алу, туған өлкенің тарихымен танысу және қазақ халқының бірлігін нығайтуға, дәстүрлі құқықтық мәдениетті дамытуға, тарихи құндылықтарды сақтауға зор үлес қосқан тұлғаға құрмет көрсету үшін келеді.

Дүйсен би Есенберліұлының есімі халық жадында әділдіктің, даналықтың, биік адамгершіліктің және елге адал қызмет етудің символы ретінде мәңгі сақтала береді.