Ақан серінің ғашығы - Ақтоқтының жерленген жері

Киелі обьекті

XХ ғасыр

Зеренді ауданы, Қызылағаша.

Географиялық координаттар: 53°36'11.5"N 68°53'46.8"E

Ақтоқты – қазақ даласының тарихында ерекше орны бар, есімі ұлттық мәдениет шежіресіне мәңгі аты қалған танымал әйелдердің бірі. Оның есімі қазақтың көрнекті ақыны, сазгері әрі әншісі Ақан сері Қорамсаұлымен байланысты аңызға айналған махаббат хикаясы арқылы кеңінен мәлім болды. Ақтоқтының бейнесі адалдықтың, кіршіксіз махаббаттың, сұлулық пен әйелдік қадір-қасиеттің символына айналып, олардың тағдыр-талайы қазақ фольклорында, әдебиетінде, театр және музыка өнерінде кең көрініс тапты.

Халық аңыздарына сәйкес, Ақтоқты Кіші жүз рулары қоныстанған өңірде өмір сүрген дәулетті әрі беделді адам Бақтыбайдың (кейбір деректерде Батыбай) қызы болған. Қазақ даласын аралап жүрген сапарларының бірінде Ақан сері Ақтоқтымен танысып, оның сұлулығына, ақыл-парасатына, тәрбиесіне және қайсар мінезіне тәнті болады. Екі жастың арасында шынайы сезім туындағанымен, олардың бақытына бірге болу жазылмайды.

Сол кездегі қалыптасқан салт-дәстүр бойынша Ақтоқты алдын ала ықпалды бай Жалмұқанның ұлына атастырылған еді. Бір-бірін шын сүйген жастардың қосылуына қоғамдық қағидалар мен рулық міндеттер қосылуына кедергі болды. Сүйіктісіне айырылу Ақан серінің өміріндегі ең ауыр соққылардың біріне айналып, оның шығармашылығына терең әсер етті.

Ақтоқтының бейнесі ақынды қазақ музыкалық мәдениетінің алтын қорына енген көптеген лирикалық туындыларды жазуға шабыттандырды. Олардың қатарында «Ақтоқтының ажары», «Ақтоқтының зары», «Ақ көйлек», «Аужар», «Алтыбасар», «Ғашық жарға», «Тағрипың» және әйгілі «Желдірме» әндері ерекше орын алады. Бұл шығармаларда ақынның терең сезімі, жан күйзелісі, сағынышы мен мәңгілік махаббатқа деген адалдығы көрініс тапқан.

Ақан сері мен Ақтоқтының махаббат хикаясы Көкшетау өңірінен тыс жерлерге де кеңінен тарап, уақыт өте келе қазақ мәдениетіндегі ең танымал ғашықтық дастандарыныңбіріне айналды. ХХ ғасырда бұл оқиға әдебиет пен театр өнерінің көптеген туындыларына арқау болды. Солардың ішінде көрнекті қазақ жазушысы әрі драматургі Ғабит Мүсіреповтің «Ақан сері – Ақтоқты» трагедиясы ерекше танымалдыққа ие болды. Осы оқиға желісі бойынша композитор Сыдық Мұхамеджановтың «Ақан сері – Ақтоқты» аттас операсы жазылып, қазақ музыкалық театрының алтын қорына енді.

Ақтоқты өмірінің соңғы жылдарын қазіргі Зеренді ауданының аумағында өткізген. Қайтыс болғаннан кейін ол қазіргі Қызылағаш ауылының маңына жерленген. Оның қабірі ұзақ жылдар бойы жергілікті тұрғындар мен ұрпақтарының жадында қазақ тарихы мен мәдениетіндегі әйгілі әйелдердің біріне қатысты киелі орын ретінде сақталып келеді.

Ақтоқтының жерленген орны Ақмола облысының тарихи-мәдени мұра объектілерінің қатарына жатады және өңірлік маңызы бар киелі объектілертізіміне енгізілген. Оның құндылығы тек мемориалдық маңызымен ғана емес, сонымен қатар XIX ғасырдағы қазақ музыкалық мәдениетінің көрнекті өкілдерінің бірі Ақан серінің өмірі мен шығармашылығымен тығыз байланыстылығымен де ерекшеленеді.

Бұл тарихи орын өлке тарихын зерттеушілердің, өлкетанушылардың, мәдениет қайраткерлерінің және өңірдің өткеніне қызығушылық танытатын туристердің назарын аударады. Ақтоқтының жерленген жері халық жадында тек мемлекет қайраткерлері мен батырлар туралы ғана емес, сонымен бірге тағдырлары ұлттық мәдениеттің көрнекті туындыларының дүниеге келуіне шабыт берген тұлғалар туралы да естеліктің сақталатынын айқын көрсететін тарихи-мәдени мұра объектісі болып табылады.