Құлболды Шуманақұлы батыр - әулие мазары

Киелі обьекті

Ерейментау ауданы, Жолбасшы ауылы

Географиялық координаттары:  51°36'01.6"N 72°27'33.6"E

Құлболды Шуманақұлы батыр - әулие мазары 1999 жылы Жолбасшы ауылында тұрғызылды. Кесене аумағы қоршалып, құрылыстың төменгі бөлігі мен терезе ойықтары күйдірілген қызыл кірпіштен қаланған, ал жоғарғы бөлігі ақ кірпішпен қапталған болатын. Бұл мазар – адамдар келіп дұға жасап, ата-бабаларды еске алатын маңызды киелі орын болып табылады.

Құлболды әулиенің жерленген орнында халықтық дәстүрде қалыптасқан барлық киелі рәсімдер мен ғұрыптар орындалады.

Адамдар Құлболды әулие кесенесіне әртүрлі рухани мақсатпен келеді. Ең алдымен олар Аллаға дұға (намаз және тілек) жасайды, соның ішінде: денсаулық пен шипа тілеу, перзент сүю, отбасының амандығы мен берекесін тілеу, бәле-жаладан қорғану, өмірдегіқиындықтарды  еңсеруге жәрдем сұрайды.

Исламдық түсінікке сәйкес, барлық тілек тек Алла Тағалаға  бағытталады, ал киелі орынға зиярат ету – ізгі адамның рухына құрмет көрсету және дұғаны шынайы әрі ықыласпен жасауға ұмтылудың белгісі болып саналады.

Сонымен қатар Құлболды әулие кесенесінде ата-бабаға тағзым ету және рухани тұлғаларды қастерлеу дәстүрі кеңінен сақталған. Өйткені Құлболды халық жадында ел қорғаған батыр әрі әулие ретінде танылып, тарихта өшпес із қалдырған тұлға саналады. Көптеген адамдар үшін бұл орын өткенмен және ата-баба дәстүрімен рухани байланыстың белгісі болып табылады.

Діни маңызымен қатар, кесенеге зиярат етудің психологиялық мәні де зор. Адамдар бұл жерге жан тыныштығын табу, үміт пен рухани демеу іздеп, өмірдің қиын кезеңдерінде медет тілеу үшін келеді.

Бұл киелі орында сакралды мәдениетке тән дәстүрлі рәсімдер орындалады. Атап айтқанда: дұға оқу (дуа, Құран сүрелерін оқу, Құран бағыштау), садақа беру (тағам тарату немесе мұқтаж жандарға көмек көрсету), еске алу асы мен құдайы ас ұйымдастыру, тілек немесе шүкіршілік белгісі ретінде ағаш бұтақтарына ақ шүберек байлау, құрмет белгісі ретінде су, тағам немесе құрбандыққа арналған дәм ұсыну. Кейбір халықтық дәстүрлерде шырақ немесе майшам жағу да кездеседі. Бұл рәсімдер әулиелерді қастерлеу төңірегінде қалыптасқан діни және мәдени дәстүрлердің өзара сабақтастығын көрсетеді.

Кейбір жағдайларда әйелдер Құлболды әулие кесенесінің маңында түнеп қалуы мүмкін. Бұл міндетті діни қағидаға емес, халықтық таным мен жеке сенімге негізделген дәстүр. Мұндай әрекеттің негізгі себептері: дұғаның қабыл болуына деген зор үміт (әсіресе перзент сүю немесе сауығу тілеу), тілегі орындалған жағдайда берген нәзірін орындау, сондай-ақ рухани тазаруға, оңашаланып құлшылық етуге және дұғаны күшейтуге ұмтылу.

Құлболды әулие кесенесіне зиярат ету бірнеше рухани және мәдени мағынаны біріктіреді. Олар: ислам дініне сай Алла Тағалаға дұға жасап, Оған ғана жалбарыну; тарихи тұлға – батыр әрі әулие Құлболдыға құрмет көрсету; халықтың дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарын сақтау; рухани демеу мен үміт табу.

Сондықтан Құлболды әулие кесенесі халық санасында тек тарихи ескерткіш ретінде ғана емес, сонымен қатар сенім, тарихи естелік және халықтық мәдениет тоғысқан киелі мекен ретінде қабылданады.

Құлболды Шуманақұлы Орта жүздің Арғын руына жатады. Ол Шуманақтың ұлы, ал Шуманақ Сүйіндік тармағынан тарайды, бұл Бес Мейрамның бір бұтағы болып саналады. Шежіре деректері бойынша, Құлболдыдан бірнеше ұл тараған. Олардан қазақ халқына билер, батырлар, ақындар, ғалымдар және қоғам қайраткерлері сияқты көптеген көрнекті тұлғалар мен белгілі рулар тараған.

Тарихи есептеулер мен шежірелік деректер Құлболды Шуманақұлының өмір сүрген кезеңін XVI ғасырдың соңы – XVII ғасырдың басына жатқызады.

Қазақ дәстүрінде «батыр» атағы елін қорғауда ерлігімен көзге түскен, шайқастарда қаһармандық танытқан, қиын-қыстау кезеңде халқына тірек болған адамдарға берілген.

Халық аңыздарында Құлболды ел ішінде ру аралық қақтығыстар мен сыртқы қауіп-қатерлер жиі орын алған кезеңде өмір сүрген тұлға ретінде сипатталады. Аңыздарға сәйкес, ол туған жері мен халқын қорғауға қатысып, ерлігімен, қайсарлығымен және көшбасшылық қасиетімен танылғандықтан, оның есімі халық жадында батыр ретінде сақталған.

Сонымен қатар, Құлболды халық арасында әулие ретінде де құрметтеледі. Ол рухани күші мол, тақуа өмір сүрген және халықтық наным-сенім бойынша рухани әлеммен ерекше байланысқа ие болған тұлға ретінде танылған. Ауызша тараған аңыздарда оның адамдарды қорғағаны, кесенесі басында сырқат жандардың шипа тапқаны, сондай-ақ әулиеліктің белгісі ретінде қабылданған түрлі ғажайып оқиғалар туралы айтылады.

Осылайша, Құлболдының батыр әрі әулие ретінде танылуы оның тарихи тұлға ретіндегі ел қорғаушы бейнесі мен халықтық дәстүр қалыптастырған киелі әулие бейнесінің тоғысуымен түсіндіріледі.

Халық арасында Құлболдыға және оның жерленген орнына қатысты көптеген аңыз-әңгімелер сақталған.

Бір аңызда жаугершілік кезінде ол жау әскерін қалың тұманмен адастырып, елді қорғағаны айтылады. Бұл оның табиғаттан тыс қорғаныш қасиеті бар тұлға ретінде бейнеленуіне себеп болған.

Сондай-ақ Құлболдының қабірі басында сырқат жандардың сауығып кеткені туралы әңгімелер халық арасында кеңінен таралған. Жергілікті тұрғындар мұны оның рухани күші мен әулиелік қасиетінің, Алланың берген берекесінің көрінісі деп қабылдаған.

Түркі халықтарының көптеген киелі орындарында ағаш бұтақтарына ақ мата қиындыларын немесе ақ ленталар байлау дәстүрі сақталған. Дәстүрлі дүниетанымда ақ түс – ниеттің тазалығының, береке мен игілік тілеудің, бейбітшілік пен рухани тазарудың, сондай-ақ ата-баба рухы мен қасиетті орындарға деген құрметтің белгісі.

Адамдар ақ мата немесе ақ лента байлау арқылы өз тілегін білдіреді: біреуі денсаулық сұраса, енді бірі амандық, бақ-береке немесе арманының орындалуын тілейді. Халықтық түсінік бойынша, киелі жердегі ағаш адам мен рухани әлем арасындағы байланыстың нышаны ретінде қабылданып, байланған мата дұға мен тілектің немесе шүкіршіліктің белгісі саналады.

Құлболды әулиеге қатысты киелі орында да осындай дәстүр кездеседі. Бұл оның халық санасындағы ерекше орнын айқындай түседі.

Құлболды Шуманақұлының кесенесі – тарихи ескерткіш қана емес, сонымен қатар халықтың тарихи естелігі мен рухани дүниесін сақтап тұрған киелі мекені. Құлболдының тұлғасы елін қорғаған батырдың және рухани қасиеті үшін қастерленген әулиенің бейнесін өз бойына тоғыстырған.

Оның кесенесіне қатысты сақталған аңыздар, зиярат ету дәстүрлері мен орындалатын ғұрыптар Құлболды есімінің өңірдің мәдени және рухани мұрасының маңызды құрамдас бөлігі болып қала беретінін көрсетеді.