Қозған Түйте әулие мазары және жерленген жері

Киелі обьекті

Ерейментау ауданы, Байсары ауылы

Географиялық координаттары:51°59'18.6"N 72°41'33.4"E

Түйте әулие мазары Сілеті өзенінің жағасында, Байсары ауылының сыртындағы Қозған аталатын жерде орналасқан. Түйте әулие шамамен XVIII–XIX ғасырларда өмір сүрген.

Мазар 2007 жылдың тамыз айында тұрғызылды. Оның салынуына бастамашы болған – өңірдің тарихи-мәдени мұрасын сақтауға және киелі орындарды қалпына келтіруге зор үлес қосқан жергілікті қоғам қайраткері Дәулет Бекмағанбетов. Оның ұйымдастырушылық еңбегінің нәтижесінде мемориалдық кешен бой көтерді. Құрылыстың биіктігі 11 метрді құрайды, ал төменгі бөлігі 10×11 метр көлеміндегі шаршы пішінді негізден тұрады. 2016 жылы қосымша жұмыстар жүргізіліп, тас элементтер орнатылып, кесененің күмбезі салынды.

Қозған руынан шыққан Түйте әулие халық аңыздарында тәуіп, емші әрі ерекше қасиетке ие рухани тұлға ретінде танылған. Оның қабірі Сілеті өзенінің бойында, Ешкіөлместен төмен қарай шамамен жиырма бес шақырым жерде, Жебеке Ақылтау өңірінде орналасқан.

Түйте әулиенің жерленген жері – киелі мекен әрі зиярат етушілер көп келетін маңызды орындардың бірі. Бұл жерге жақын маңдағы елді мекендерден ғана емес, Қазақстан Республикасының әртүрлі өңірлерінен де адамдар тұрақты түрде келіп тұрады. Келушілер құран бағыштап, дұға жасап, рухани тілектерін айтып, өңірдің тарихи-мәдени мұрасымен танысу үшін зиярат етеді.

Халық аңыздары бойынша, Түйте әулие көзі тірісінде-ақ өзінің болашақ жерленетін орнын алдын ала дайындаған. Ол жерді өзі таңдап, ағашты пайдалана отырып, оны өз қолымен жасаған. Аңыздарда оның «өз уақытын білгені», сондықтан көзі тірісінде мазарының орнын алдын ала дайындағаны айтылады. Халықтық танымда мұндай іс-әрекет оның ерекше рухани қасиеті мен көрегендігінің белгісі ретінде қабылданады.

Сондай-ақ ел аузындағы әңгімелерде Түйте әулиенің халықтық емшілікпен айналысқаны баяндалады. Ол тамыр ұстап сырқатты анықтап, емдік шөптерді, дұға-тілектер мен дәстүрлі халық медицинасының тәсілдерін қолданған. Халық арасында оның басына зиярат етіп, дұға жасаған көптеген перзент сүйе алмаған әйелдердің сәби сүйгені туралы аңыз-әңгімелер кеңінен таралған.

Түйте әулие жерленген өңірдің тағы бір ерекшелігі – оның табиғи «қос сипаты». Бір жағында көк шалғын мен бұталар өссе, екінші жағында тікенекті өсімдіктер кездеседі. Халық мұны бұл жердің киелілігі мен ерекше рухани мәнінің белгісі деп түсінеді.

Түйте әулие туралы неғұрлым толық мәліметтер Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының еңбектерінде де кездеседі. Онда ол Орталық Қазақстанның киелі географиясымен тығыз байланысты рухани әрі тарихи тұлға ретінде сипатталады.

Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының жазбаларына сәйкес, Түйте әулие өмірінің әр кезеңінде түрлі киелі мекендерді қоныс еткен. Оның қыстауы Қызылтау өңірінде орналасқан. Бұл аймақ халық арасында ежелден қасиетті мекен ретінде танылған. Ал жазғы және күзгі жайылымдары Шідерті өзенінің бойындағы Ақкөл–Жайылма, Қаражар және Күрең бие өңірлерінде болған. Бұл жерлер халық дәстүрінде «Әулиелі Ақкөл» деген атаумен белгілі.

Мәшһүр Жүсіптің еңбектерінде Түйте әулиенің есімі ерекше рухани күшпен байланыстырылатыны айтылады. Халық сенімі бойынша, ол болған жерлерде тіпті табиғаттың өзі өзгеріп, шөп шықпай қалады екен. Бұл құбылыс киеліліктің белгісі ретінде қабылданған. Сондай-ақ оның жазбаларында Түйте әулиенің Сілеті жайлауында, Ешкіөлмес өңірінде, Керей Базыл қажы ауылының маңында дүниеден өткені көрсетіледі. Алғашқы қабірі ағаштан тұрғызылған. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының өзі бұл орынға арнайы барып, халық арасында оның ерекше құрметке ие екенін жазбаша түрде тіркеген.

Осылайша, халық аңыздары мен Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының жазбалары бойынша, Түйте әулие тәуіп, емші әрі көреген рухани тұлға ретінде сипатталады. Ол көзі тірісінде өз жерленетін орнын алдын ала дайындаған деген сенім халық жадында сақталған. Оның бейнесі дәстүрлі емшілік өнерін меңгерген, сондай-ақ жоғары рухани беделге ие болған тұлғаның үлгісі ретінде бағаланады. Бүгінде бұл киелі жер өңірдің рухани дәстүрлерін, тарихи жадын және мәдени мұрасын сақтауда маңызды орын алып келеді.