Балқадишаның жерленген жері

Киелі объекті

XХ ғасыр

Зеренді ауданы, Кеңөткел а.

Географиялық координаттары: 53°03'58.1"N 68°59'45.0"E

Балқадиша Ыбырайқызы – есімі қазақтың көрнекті ақыны, сазгері әрі әншісі Ақан сері Қорамсаұлы шығарған әйгілі «Балқадиша» әні арқылы қазақ мәдениетінің тарихына мәңгілік енген Көкшетау өңірінің ең танымал әйелдерінің бірі. Оның бейнесі қазақ қызына тән сұлулықтың, асылдықтың, жан тазалығы мен парасаттылықтың символына айналды.

Балқадиша 1883 жылы қазіргі Ақмола облысы Зеренді ауданы аумағындағы Серке ауылында дүниеге келген. Оның әкесі Ыбырай өз дәуіріндегі ауқатты әрі беделді адамдардың қатарынан болған. Әйгілі әннің алғашқы жолдарында айтылатын «Балқадиша, Ыбырайдың қызы еді» деген сөздер осы отбасының қоғамдағы жоғары мәртебесі мен халық арасындағы зор құрметін көрсетеді.

Замандастарының естеліктеріне қарағанда, Балқадиша тек сұлулығымен ғана емес, ақыл-парасатымен, көргендігімен, тәрбиелілігімен және әсем дауысымен де ерекшеленген. Көкшетау өңірінің тұрғындары оны өз дәуірінің ең көрікті қыздарының бірі санаған. Оның есімі халық жадында қазақ әйеліне тән қарапайымдылықтың, ізгіліктің және рухани күштің үлгісі ретінде сақталды.

«Балқадиша» әнінің дүниеге келу тарихы Ақан серінің өміріндегі күрделі кезеңдердің бірімен байланысты. XX ғасырдың басында атақты ақын ауыр тағдыр сынақтарын бастан кешірді: жақын адамдарынан айырылды, даңқты тұлпары Құлагер қазасын бастан өткеріп, сондай-ақ қоғамның бір бөлігінің түсінбеушілігіне ұшырады. Соған қарамастан, ол ел аралап, халықтық мерекелер мен мәдени жиындарға қатысып, шығармашылық жолын жалғастырды.

Сақталған деректер бойынша, Ақан сері мен Балқадишаның тағдырлы кездесуі жергілікті тұрғын Мұсаның ұлы дүниеге келуіне байланысты ұйымдастырылған шілдехана тойында болған. Сол жиында жас Балқадиша қиын кезеңді бастан кешіріп жүрген ақынға құрмет көрсетіп, қолдау білдірген. Қыздың шынайылығы, батылдығы мен адамгершілігі Ақан серіге ерекше әсер етіп, кейін қазақ ән өнерінің жауһарларының біріне айналған әйгілі «Балқадиша» әннің дүниеге келуіне себеп болған.

«Балқадиша» әні қысқа уақыт ішінде бүкіл қазақ даласына кең таралып, ұлттық мәдениеттің алтын қорына енді. Ол көптеген ұрпақтың сүйікті әніне айналып, халық әншілері мен өнерпаздарының орындауында кеңінен насихатталды. Ән 1925 жылы қазақтың әйгілі әншісі Әміре Қашаубаевтың Париждегі дүниежүзілік көрмеде орындауынан кейін халықаралық деңгейде танымалдылыққа ие болды. Осы арқылы әлем жұртшылығы қазақ халқының бай музыкалық мұрасымен танысты.

Кейін таралған кейбір аңыздарға қарамастан, Балқадиша жасы үлкен қарт адамға тұрмысқа шықпаған. Өлкетанушылар мен ұрпақтарының мәліметтері бойынша, оның жұбайы өзімен шамалас жастағы, ауқатты әулеттен шыққан Сүлеймен болған. Отбасында Құлия мен Нағима атты қыздары, Төребай мен Жетібай атты ұлдары дүниеге келген. Ерлі-зайыптылар ұзақ жылдар бойы тату-тәтті өмір сүрген.

Балқадиша өмірінің соңғы жылдарын Зеренді ауданындағы Кенөткел ауылында өткізді. Ол осы ауылда отбасымен бірге өмір сүріп, 1954 жылы дүниеден өтті. Қайтыс болғаннан кейін ауыл зиратына жерленді. Жергілікті ақсақалдардың естеліктері, өлкетанушылық зерттеулер және ұрпақтарының мәліметтері негізінде Балқадишаның жерленген орны анықталып, кейінгі ұрпақ үшін сақталып қалды.

Бүгінде Балқадишаның жерленген орны Ақмола облысының киелі әрі тарихи-мәдени объектілерінң бірі болып табылады. Бұл орын қазақ халқының ең танымал әндерінің біріне арқау болған тұлғаның есімін ұлықтайды.

Объекті халық жадының, музыкалық өнердің және қазақ даласының тарихының өзара байланысын көрсететін тарихи, мемориалдық және рухани құндылыққа ие.

Балқадишаның есімін ұлықтауда Зеренді кентінде орнатылған ескерткіштің маңызы ерекше. Монумент 2015 жылы Зеренді ауданының жұртшылығының, өлкетанушылардың, ардагерлердің және зиялы қауым өкілдерінің бастамасымен ашылды. Олар ұзақ жылдар бойы әйгілі әннің кейіпкерінің есімін сақтау және оның тарихи тұлғасын кеңінен таныту жолында еңбек етті. Жобаны жүзеге асыруға Балқадишаның өмірі мен тарихын зерттеуге және оның бейнесін насихаттауға елеулі үлес қосқан ауданның белгілі азаматтары атсалысты.

Мүсіндік композицияның авторы – Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының мүшесі Юрий Попов. Биіктігі шамамен төрт метр болатын ескерткіш Көкшетау жағынан Зеренді кентіне кіреберісте орнатылған және ауданның көрнекті орындарының біріне айналған. Ескерткіштің көркемдік шешімінде Балқадишаның бейнесі арқылы қазақ қызына тән сұлулықты, ар-намысты, тектілікті және рухани биіктікті бейнелейді.

Ескерткішті орнатудағы басты мақсат – қазақтың ән өнеріндегі ең танымал туындылардың бірінің дүниеге келуіне себеп болған Балқадишаның тарихи тұлғасын ұлықтау, оның есімін кейінгі ұрпаққа жеткізу және ұлттық мәдени мұраны дәріптеу болып саналады. Монумент туған өлкенің тарихына құрметпен қарауға тәрбиелеуге, сондай-ақ Қазақстанның рухани мәдениетімен байланысты көрнекті тұлғалардың есімдерін сақтау мен насихаттауға қызмет етеді.

Ескерткіштің орнатылуы Зеренді ауданының мәдени өміріндегі маңызды оқиғалардың біріне айналып, тарихи-мәдени туризмнің дамуына да ықпал етті. Бүгінде Балқадиша ескерткіші оның жерленген орнымен қатар өңірдің маңызды тарихи-мәдени және киелі объектілерінің бірі саналады. Бұл қасиетті жерлерқазақ халқының бай музыкалық мұрасын, тарих, мәдениет және халық жадының өзара сабақтастығын айқын көрсететін тағылымды ескерткіштер ретінде ерекше мәнге ие.