Кенжебай батырдың жерленген жері

Киелі обьекті

XIX ғ.

Ақмола облысы, Сандықтау ауданы, Құмдыкөл ауылы.

Кенжебай батыр Ақпанұлы (1825–1884) – Сандықтау өңірінде дүниеге келген қазақ батыры, Кенесары Қасымұлы бастаған 1837–1847 жылдардағы ұлт-азаттық көтерілісінің белсенді қатысушысы болған. Ол XIX ғасырда қазақ халқының тәуелсіздігі мен дәстүрлі мемлекеттілігін сақтап қалу жолындағы күреске қатысқан Ақмола өңірінің белгілі тарихи тұлғаларының бірі саналады.

Тарихи деректер мен өлкетану зерттеулеріне сәйкес, Кенжебай жастайынан асқан ержүректігімен, қайсарлығымен, жауынгерлік шеберлігімен және ерекше төзімділігімен танылған. Кенесары ханның қолында ол ержүрек жауынгер әрі мергендігімен танылып, зор құрметке ие болды. Замандастары оған ерекше қырағылығы үшін «Қаракөз» деген лақап ат берген. Ел аузындағы аңыздарға қарағанда, ол бірнеше шақырым жерден адамды айыра алатындай аса өткір көру қабілетіне ие болған.

Кенжебай батырдың өмірбаянындағы маңызды кезеңдердің бірі – Кенесары ханның туған інісі, көтерілістің даңқты қолбасшыларының бірі Наурызбай батырмен бірге қызмет етуі. Халық аңыздары мен Ақмола өңірі өлкетанушыларының зерттеулерінде Кенжебай Наурызбай батырдың сенімді серігі, қарулас досы әрі ең жақын үзеңгілестерінің бірі ретінде сипатталады. Сақталған ауызша деректер бойынша, жорықтар кезінде ол Наурызбай батырды екі мәрте ажалдан арашалап қалған. Осы ерлігіне ризашылық білдірген Наурызбай батыр өзіне тиесілі жеке мылтығын Кенжебайға сыйға тартқан. Бұл мәліметтер батыр ұрпақтары мен Сандықтау ауданының өлкетанушылары, ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп отырған ауызша тарихи дәстүрге негізделеді.

Сандықтау тарихи-өлкетану музейінің мәліметтері бойынша, Кенжебай батыр көтерілістің соңғы күндеріне дейін Кенесары ханның жанында болып, ұлт-азаттық қозғалыстың соңғы кезеңіндегі қайғылы оқиғалардың куәсі болған. Кенесары хан қаза тапқаннан кейін ол шамамен бір жыл қырғыз манаптарының тұтқынында болып, кейін туған жері – қазіргі Сандықтау ауданы Новоникольск ауылдық округінің аумағындағы Кеңөлең ауылына оралады. Батыр өмірінің соңына дейін осы өңірде ғұмыр кешіп, 1884 жылы қайтыс болды.

Кенжебай батырдың жерленген орны Ақмола облысы Сандықтау ауданы Құмдыкөл ауылдық округінің аумағында орналасқан. Батырдың қорымы бүгінгі күні ұрпақтары мен жергілікті халық тағзым ететін киелі орындардың бірі болып табылады. Батырдың шөбересі Қали ата Кенжебай Ақпанұлы қабірінің басына төмендегідей жазуы бар ескерткіш тас орнатқан:

«XIX ғ. Кенесары қозғалысына қатысушы Кенжебай Ақпанұлы (1825–1884) бабамызға».

Ескерткіш белгі табиғи тастан жасалған, биіктігі шамамен 1,5 метрді құрайды. Ол ұлт-азаттық қозғалысқа қатысқан батырға деген ұрпақтарының құрметін білдіріп, Сандықтау өңірінің қаһармандық тарихын айғақтайтын маңызды белгі ретінде бағаланады.

Кенжебай батырдың есімі халық жадында сақталып, ұрпақтан-ұрпаққа ауызша тарихи әңгімелер, шежірелер мен жергілікті аңыздар арқылы жеткен. Халық жадында Кенжебай батыр қазақ даласының азаттығы жолындағы күреске қатысқан ержүрек, қайсар жауынгер ретінде құрметтеледі. Батыр туралы мәліметтердің ауызша тарихи дәстүрде сақталуы оның туған өлкесінің тарихындағы маңызды орнын және замандастары мен кейінгі ұрпақтарының оған деген зор құрметін айқын көрсетеді.